HMK m. 293 Kapsamında Uzman Mütalaası (Bilimsel Görüş) Nedir?

“Uzman mütalaası / uzman görüşü (bilimsel mütalaa)” kavramı, özellikle hukuk yargılamasında 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) ile açıkça düzenlenmiştir. HMK, taraflara dava konusu teknik/özel bilgi gerektiren hususlarda kendi seçtikleri uzmandan bilimsel görüş alma ve bunu dosyaya sunma imkânı tanır.

Ayrıca hem hukuk yargılamasında hem de ceza yargılamasında bilirkişilik kurumuna ilişkin düzenlemelerde, bilirkişinin raporunda hukuki nitelendirme yapamayacağı, yalnızca özel/teknik bilgi gerektiren konularda görüş bildirebileceği vurgulanır. Bu ayrım, “uzman mütalaası” ile “bilirkişi raporu” arasındaki sınırı anlamak için önemlidir.

Aşağıdaki HMK hükmü, uzman mütalaasının temel dayanağıdır:

HUKUK MUHAKEMELERİ KANUNU – Madde 293 (Uzman görüşü)

Uzman görüşü

MADDE 293- (1) Taraflar, dava konusu olayla ilgili olarak, uzmanından bilimsel mütalaa alabilirler. Sadece bu nedenle ayrıca süre istenemez.(2) Hâkim, talep üzerine veya resen, kendisinden rapor alınan uzman kişinin davet edilerek dinlenilmesine karar verebilir. Uzman kişinin çağrıldığı duruşmada hâkim ve taraflar gerekli soruları sorabilir.(3) Uzman kişi çağrıldığı duruşmaya geçerli bir özrü olmadan gelmezse, hazırlamış olduğu rapor mahkemece değerlendirmeye tabi tutulmaz.

Kaynak: https://www.mevzuat.gov.tr/File/GeneratePdf?mevzuatNo=6100&mevzuatTur=1&mevzuatTertip=5

Bu hükmün uygulamasını açıklayan (ve tarafların bilirkişi dışında uzman görüşü alabileceğini özellikle vurgulayan) Yargıtay kararları da mevcuttur. Apilex içtihat havuzunuzda yer alan örnek kararlar:

11. Hukuk Dairesi 2016/12010 E. , 2018/6678 K.

6100 sayılı HMK'nın 3. maddesinde "tarafların, dava konusu olayla ilgili olarak, uzmanından bilimsel mütalaa alabileceği, sadece bu nedenle ayrıca süre istenemeyeceği, hakimin, talep üzerine veya resen, kendisinden rapor alınan uzman kişiyi davet ederek dinlenilmesine karar verebileceği, uzman kişinin çağrıldığı duruşmada hakimin ve tarafların gerekli soruları sorabileceği, uzman kişinin çağrıldığı duruşmaya geçerli bir özrü olmadan gelmemesi halinde hazırlamış olduğu raporun mahkemece değerlendirmeye tabi tutulmayacağı" hükmü düzenlenmiştir Buna göre tarafların bilirkişi dışında uzmanından bilimsel nitelikli görüş almaları mümkün olup, böylece özel ve teknik konularda tarafların uzman görüşünden yararlanmaları, iddia ve savunmalarını bu görüşlerle desteklemeleri mümkün olacaktır Uzman kişinin dinlenilmesi imkanının getirilmesiyle bir yandan uzmanlık gerektiren konuların daha iyi aydınlatılması, diğer yandan çelişkili ya da eksik veya yanlış bilgilerle yargılamanın önüne geçilmesi amaçlanmıştır

Kaynak: 11. Hukuk Dairesi 2016/12010 E. , 2018/6678 K.

11. Hukuk Dairesi 2015/7580 E. , 2016/3513 K.

6100 sayılı HMK'nun 3. maddesinde “tarafların, dava konusu olayla ilgili olarak, uzmanından bilimsel mütalaa alabileceği, sadece bu nedenle ayrıca süre istenemeyeceği, hakimin, talep üzerine veya resen, kendisinden rapor alınan uzman kişiyi davet ederek dinlenilmesine karar verebileceği, uzman kişinin çağrıldığı duruşmada hakimin ve tarafların gerekli soruları sorabileceği, uzman kişinin çağrıldığı duruşmaya geçerli bir özrü olmadan gelmemesi halinde hazırlamış olduğu raporun mahkemece değerlendirmeye tabi tutulmayacağı” hükmü düzenlenmiştir Buna göre tarafların bilirkişi dışında uzmanından bilimsel nitelikli görüş almaları mümkün olup, böylece özel ve teknik konularda tarafların uzman görüşünden yararlanmaları, iddia ve savunmalarını bu görüşlerle desteklemeleri mümkün olacaktır

Kaynak: 11. Hukuk Dairesi 2015/7580 E. , 2016/3513 K.

1) Uzman mütalaası (uzman görüşü) nedir?

Uzman mütalaası, bir davada taraflardan birinin (davacı/davalı; alacaklı/borçlu vb.) dava konusu olay hakkında özel/teknik/bilimsel bilgi gerektiren bir konuda, alanında uzman bir kişiden aldığı yazılı bilimsel görüş raporudur.

• “Mütalaa” kelimesi pratikte “görüş, kanaat, değerlendirme” anlamında kullanılır.

• HMK m.293’teki adıyla bu, “uzman görüşü / bilimsel mütalaa”dır.

• Bu rapor, mahkemeye sunulduğunda delil niteliğinde değerlendirilir, ancak bilirkişi raporuyla aynı şey değildir (aşağıda ayrım var).

  
  

2) Uzman mütalaasını kim alır, kim düzenler?

2.1. Kim alır?

• Taraflar alır: Davacı veya davalı, iddiasını ya da savunmasını güçlendirmek için uzman mütalaası temin eder (HMK m.293/1).

2.2. Kim düzenler?

• Tarafın seçtiği uzman kişi düzenler (ör. mühendis, doktor, mali müşavir, IT uzmanı, iş güvenliği uzmanı, akademisyen vb.).

• Kanun “uzmanından” dediği için, raporun uzmanlıkla bağlantılı ve bilimsel/teknik temelli olması beklenir.

  
  

3) Uzman mütalaasının amacı nedir?

Uzman mütalaasının temel amacı:

• Hakimi teknik/özel bilgi gerektiren konularda aydınlatmak,

• Tarafın iddia veya savunmasını bilimsel temelde güçlendirmek,

• Bilirkişi raporundaki eksiklik/çelişkileri göstermek veya mahkemeden yeni inceleme talebine zemin hazırlamaktır.

Yargıtay’ın yukarıdaki kararlarında da bu mantık açıkça ifade edilir: uzman görüşü, teknik konularda yargılamanın daha sağlıklı yürütülmesine hizmet eder.

4) Uzman mütalaası ile bilirkişi raporu arasındaki fark nedir?

Bu ayrım çok kritiktir:

4.1. Bilirkişi raporu

• Mahkeme tarafından atanan bilirkişi tarafından düzenlenir.

• Mahkemenin belirlediği sorulara göre inceleme yapar.

• Bilirkişinin hangi sınırlar içinde rapor yazacağı HMK’da ayrıca düzenlenmiştir.

4.2. Uzman mütalaası

• Tarafın kendi seçtiği uzmandan alınır (HMK m.293).

• Tarafın “dosyaya sunacağı” bir bilimsel değerlendirmedir.

• Mahkeme bunu diğer delillerle birlikte serbestçe değerlendirir; tek başına bağlayıcı değildir.

4.3. Ortak kritik sınır: Hukuki değerlendirme yasağı

Bilirkişilikte (ve mantıken uzman görüşünde de) teknik sınır önemlidir: özel/teknik bilgi gerektiren hususlar konuşulur; hukuki nitelendirme hakime aittir.

Bu sınır HMK bilirkişilik hükümlerinde açıkça vardır:

HUKUK MUHAKEMELERİ KANUNU – Madde 279/4

(4) (Değişik: 3/11/2016-6754/54 md.) Bilirkişi, raporunda ve sözlü açıklamaları sırasında çözümü uzmanlığı, özel veya teknik bilgiyi gerektiren hususlar dışında açıklama yapamaz; hâkim tarafından yapılması gereken hukuki nitelendirme ve değerlendirmelerde bulunamaz.

Kaynak: https://www.mevzuat.gov.tr/File/GeneratePdf?mevzuatNo=6100&mevzuatTur=1&mevzuatTertip=5

Benzer şekilde ceza yargılamasında da bilirkişinin hukukî nitelendirme yapamayacağı CMK’da vurgulanmıştır:

CEZA MUHAKEMESİ KANUNU – Madde 67/3

(3) (Değişik: 3/11/2016-6754/45 md.) Bilirkişi, raporunda ve sözlü açıklamaları sırasında çözümü uzmanlığı, özel veya teknik bilgiyi gerektiren hususlar dışında açıklama yapamaz; hâkim tarafından yapılması gereken hukukî nitelendirme ve değerlendirmelerde bulunamaz.

Kaynak: https://www.mevzuat.gov.tr/File/GeneratePdf?mevzuatNo=5271&mevzuatTur=1&mevzuatTertip=5

5) Uzman mütalaası alınca mahkemeden süre istenebilir mi?

Hayır; HMK m.293/1 açık: “Sadece bu nedenle ayrıca süre istenemez.”Yani “uzman raporu alacağım” demek tek başına süre uzatım gerekçesi yapılmaz. Pratikte, başka usulî sebepler varsa (dosyanın geç gelmesi, yeni delil ortaya çıkması vb.) süre talepleri ayrıca değerlendirilebilir; ama sırf uzman mütalaası için otomatik bir ek süre yoktur.

6) Uzman mahkemede dinlenebilir mi?

Evet. HMK m.293/2’ye göre:

• Hâkim, talep üzerine veya kendiliğinden (resen) uzmanı duruşmaya çağırıp dinleyebilir.

• Bu durumda hâkim ve taraflar soru sorabilir.

Önemli yaptırım: HMK m.293/3

• Uzman, çağrıldığı duruşmaya geçerli özrü olmadan gelmezse, raporu mahkemece değerlendirmeye tabi tutulmaz (fiilen “dosyada dursa bile etkisizleşir”).

7) Uzman mütalaası hangi tür davalarda işe yarar? (örnekler)

• İş davaları: ücret hesapları, fazla mesai teknik hesaplamaları, bordro/muhasebe analizleri

• Ticari davalar: finansal analiz, değerleme, şirket defter-kayıt incelemesi

• Tazminat/zarar davaları: hasar bedeli, değer kaybı, aktüerya, iş gücü kaybı

• İnşaat/ayıp/eser sözleşmesi uyuşmazlıkları: metraj, kusur, teknik şartnameye uygunluk

• Bilişim uyuşmazlıkları: log analizi, veri bütünlüğü, siber güvenlik bulguları

• Tıbbi malpraktis iddiaları: tıbbi standart, komplikasyon vs. değerlendirmeleri (mahkeme bilirkişisine ek teknik görüş olarak)

  
  

Sonuç / Özet

• Uzman mütalaası, tarafların dava konusu olay hakkında uzmanından aldığı bilimsel/teknik yazılı görüştür (HMK m.293).

• Bilirkişi raporu mahkemenin atadığı bilirkişiden gelir; uzman mütalaası ise tarafın kendi seçtiği uzmandan gelir.

• Mahkeme, uzmanı duruşmada dinleyebilir; uzman geçerli özür olmadan gelmezse rapor değerlendirmeye alınmaz (HMK m.293/3).

• Sırf uzman mütalaası almak için ek süre istenemez (HMK m.293/1).

Tüm bu süreçlerde profesyonel destek için Lion Criminology'den yararlanabilirsiniz.