Trafik Kazalarında Kast mı, Taksir mi? Yargıtay Kararları Işığında Olası Kast ve Bilinçli Taksir Ayrımı

Trafik Kazalarında Kast mı, Taksir mi?

Trafik kazalarında yargılama süreci, yalnızca teknik ihlallerin tespitiyle sınırlı kalmayıp, failin manevi unsurunun—yani kastın veya taksirin—doğru belirlenmesiyle şekillenir. Türk Ceza Kanunu’nun 21. ve 22. maddeleri çerçevesinde, özellikle olası kast ile bilinçli taksir arasındaki ince çizgi, verilecek cezanın miktarını dramatik ölçüde değiştirmektedir. Yargıtay Ceza Genel Kurulu’nun emsal içtihatları (özellikle 2017/904 E. ve 2019/75 K.) ve Karayolları Trafik Kanunu’nun 84. maddesi ışığında hazırladığımız bu rehber; kazanın hukuki nitelendirmesini yaparken kullanabileceğiniz pratik bir "delil kontrol listesi" sunmaktadır. Yazımızda, olaydaki öngörülebilirlik, kabullenme ve özen yükümlülüğü kavramlarını; hız, fren izi ve kamera kayıtları gibi teknik delillerle nasıl somutlaştırabileceğinizi bulacaksınız.

Türk Ceza Kanunu – Kast (Madde 21) ve Taksir (Madde 22)

Kast

Madde 21... : (2) Kişinin, suçun kanuni tanımındaki unsurların gerçekleşebileceğini öngörmesine rağmen, fiili işlemesi halinde olası kast vardır. ...

Taksir

Madde 22 : (2) Taksir, dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılık dolayısıyla, bir davranışın suçun kanuni tanımında belirtilen neticesi öngörülmeyerek gerçekleştirilmesidir.

(3) Kişinin öngördüğü neticeyi istememesine karşın, neticenin meydana gelmesi halinde bilinçli taksir vardır; bu halde taksirli suça ilişkin ceza üçte birden yarısına kadar artırılır.

Karayolları Trafik Kanunu – Trafik kazalarında sürücü kusurlarının tespiti (Madde 84’ten kesit)

Trafik kazalarında sürücü kusurlarının tespiti ve asli kusur sayılan haller: Madde 84... :

b) Taşıt giremez trafik işareti bulunan karayoluna veya bölünmüş karayolunda karşı yönden gelen trafiğin kullandığı şerit, rampa ve bağlantı yollarına girme, c) İkiden fazla şeritli taşıt yollarında, karşı yönden gelen trafiğin kullandığı şerit veya yol bölümüne girme, d) Arkadan çarpma, e) Geçme yasağı olan yerlerde geçme, f) Doğrultu değiştirme manevralarını yanlış yapma, g) Şeride tecavüz etme, h) Kavşaklarda geçiş önceliğine uymama, i) Kaplamanın dar olduğu yerlerde geçiş önceliğine uymama, j) Manevraları düzenleyen genel şartlara uymama, k) Yerleşim birimleri dışındaki karayolunun taşıt yolu üzerinde, zorunlu haller dışında park etme veya duraklama ve her durumda gerekli tedbirleri almama, l) Park için ayrılmış yerlerde veya taşıt yolu dışında kurallara uygun olarak park edilmiş araçlara çarpma, Hallerinde asli kusurlu sayılırlar. ...

İçtihat çerçevesi: olası kast – bilinçli taksir ayrımı ve bilirkişinin sınırı

Ceza Genel Kurulu 2017/904 E. , 2018/10 K.

Kast, olası kast, bilinçli taksir ve taksir arasındaki ilişkiyi kısaca özetlemek gerekirse; gerçekleşmesi muhakkak görünen neticenin failce bilinmesi ve istenmesi halinde doğrudan kast, öngörülen muhtemel neticenin meydana gelmesine kayıtsız kalınması durumunda olası kast, öngörülen muhtemel neticenin meydana gelmesinin istenmemesine rağmen neticenin meydana gelmesinin engellenemediği ahvalde bilinçli taksir, öngörülebilir neticenin özen yükümlülüğüne aykırı hareket edilmiş olması nedeniyle öngörülmediği hallerde ise basit taksir söz konusu olacaktır

8. Ceza Dairesi 2010/8-51 E.,2010/162 K.

Gerek olası kastta gerekse bilinçi taksirde, sonuç fail tarafından öngörülmektedir Bilinçi taksirde, öngörülen ve gerçekleşen netice istenmemekte, olası kastta ise istenmemesine rağmen fail tarafından kabullenilmektedir Olası kastta fail, öngördüğü sonucun meydana gelmesini kabullenip, sonucun meydana gelmemesi için herhangi bir önlem almazken, bilinçli taksirde fail neticeyi öngermesine rağmen, şansa veya başka etkenlere hatta kendi beceri veya bilgisine güvenerek, öngörülen sonucun gerçekleşmeyeceği inancıyla hareket etmektedir

Ceza Genel Kurulu 2017/704 E. ,2019/75 K.

Taksir dolayısıyla kusurun belirlenmesi normatif değerlendirmeyle mümkün olmakla birlikte, somut olayda dikkat ve özen yükümlülüğünün ihlâl edilip edilmediğinin belirlenmesi açısından bilirkişi incelemesi yaptırılabilir... Keza, ölüm veya yaralanma ile sonuçlanan bir trafik kazasında, sürücülerin trafik kurallarına uyup uymadıklarının, hangi trafik kuralının ne suretle ihlâl edildiğinin, trafiğe çıkarılan aracın teknik bakımdan herhangi bir arızası olup olmadığının belirlenmesi açısından da bilirkişi incelemesi yapılabilir... Ancak, bu durumlarda bilirkişinin yapacağı inceleme, işin tekniği ile sınırlı olmalıdır Bunun dışında, bilirkişi tarafından münhasıran hâkimin yetkisinde bulunan kusurluluk konusunda herhangi bir değerlendirme yapılmamalıdır

Bu içtihatlar birlikte okunduğunda şunu verir: Trafik kazasında kast/taksir ayrımı “delile dayalı” yapılır; teknik veriler (hız, fren, görüş, mesafe, yol şartı) bilirkişilik konusudur ama “kast mı var, taksir mi var” nihai olarak hâkimin normatif değerlendirmesidir.

Trafik kazasında kast/taksir ayrımı: Delil Kontrol Listesi

Aşağıdaki kontrol listesi, dosyayı (1) olası kast, (2) bilinçli taksir, (3) basit taksir, (4) illiyet bağını kesen hal (mücbir sebep/üçüncü kişi/kaza-tesadüf) eksenlerinde sağlamlaştırmak için pratik bir “dosya toplama ve tartışma” şablonudur.

1) Olayın “öngörülebilirlik” düzeyini gösteren deliller (manevi unsurun kalbi)

Kast/taksir ayrımında ilk soru şudur: Netice (ölüm/yaralanma) sürücü tarafından öngörülebilir miydi?

• Olası kast & bilinçli taksirde ortak nokta: öngörme vardır.- Basit taksirde: öngörmeme (ama öngörmesi beklenirdi) vardır.

Toplanacak deliller:

• Yol geometrisi: viraj, eğim, kavşak, bölünmüş yol, şerit sayısı

• Görüş: gece/gündüz, yağış/sis, aydınlatma, görüşe engel bina/araç/bitki

• Uyarı ve yasaklar: hız limiti, “dur”, “girilmez”, “geçme yasağı” vb. işaretler

• Trafik yoğunluğu: yaya/araç yoğunluğu (özellikle yerleşim içi)

• “Özel riskli alan” verisi: okul, hastane, yaya geçidi, kavşak

Bu deliller, sürücünün “bunu yaparsam birine çarpabilirim” öngörüsünü objektifleştirir.

2) Sürücü davranışını “kabullenme mi / güvenme mi” diye ayıran deliller (olası kast – bilinçli taksir çizgisi)

İçtihatların çizdiği ayrım (kabullenme vs kendi becerisine/şansa güvenme) pratikte şu delillerle tartışılır:

2.1. Israrlı ve zincirleme tehlikeli davranışlar

• Çok uzun süre aşırı hız (tek anlık değil)

• Sürekli makas, şerit ihlali, ters yön (özellikle bölünmüş yolda)

• Takip mesafesine hiç uymama + fren izinin olmaması + kaçınma manevrası yokluğu

2.2. Neticeyi önlemeye yönelik “hiçbir” girişim olup olmaması

• Fren izi var mı? (yoksa “son an refleksi” bile olmayabilir)

• Direksiyon kaçınma izi var mı?

• Korna/selektör?

• Hız düşürme emareleri?

Olası kast argümanında genelde “neticeyi engelleyici hiçbir hareket yok” vurgusu;bilinçli taksir argümanında “engellemeye çalıştı ama geç kaldı / yanlış değerlendirdi” vurgusu öne çıkar.

2.3. Sürücü beyanı ve iletişim kayıtları

• Olay öncesi mesajlar: “çarpar geçerim”, “kasıtlı gireceğim” gibi ifadeler

• Tanık anlatımları: “olursa olsun dedi” gibi

• Olay sonrası beyanlar tek başına belirleyici değildir ama destekleyebilir

3) “Hız” ve “fren/çarpışma mekaniği” delilleri (teknik omurga)

Kast/taksir tartışması çoğu dosyada teknik veriye oturur. Temel deliller:

• EDR (Event Data Recorder) / araç beyni verisi (varsa): hız, fren, gaz, kemer, çarpışma anı

• Tachograph (ticari araçlarda)

• Kamera kayıtları: MOBESE, iş yeri kamerası, araç içi kamera

• Fren izi analizi: uzunluk, başlangıç noktası, yol yüzeyi

• Çarpışma açısı ve deformasyon: hızın tahmini, çarpma şiddeti

• Ekspertiz: ABS/ESP çalışması, lastik durumu

Bu deliller, “öngörülebilirlik” ve “önlem alma/almama” tartışmasını somutlaştırır.

4) Trafik kural ihlali delilleri (kusurun tipi: KTK 84 ve yönetmelik)

Kast/taksir ayrımı ceza hukuku meselesi olmakla birlikte, mahkeme pratikte sürücünün hangi kuralı nasıl ihlal ettiğine bakar.

Bu aşamada kullanılacak deliller:

• Kaza tespit tutanağı, kroki, fotoğraflar

• Şerit/iz tespiti (şeride tecavüz, ters yön vb.)

• Geçiş önceliği (kavşak, tali/asli yol)

• “Girilmez” / “tek yön” ihlali (özellikle bölünmüş yol ters yön)

• Arkadan çarpma (takip mesafesi, dikkat)

Not: KTK m.84 “asli kusur halleri” kusur dağılımında önemlidir; ancak “asli kusur var” demek kendiliğinden “kast var” demek değildir. Kast, ek olgularla desteklenir (özellikle öngörü/kabullenme).

5) Alkol/uyuşturucu ve sürüş yeterliliği delilleri (manevi unsurun güçlendirilmesi ama tek başına yetmez)

Toplanacak deliller:

• Alkolmetre ölçümü, kan tahlili, numune zinciri

• Uyuşturucu taraması

• Ehliyet durumu, sürücü belgesi sınıfı, daha önceki ihlaller

• Aşırı yorgunluk/uykusuzluk (vardiya kayıtları, HTS, çalışma çizelgesi)

Bunlar çoğunlukla taksirin ağırlığını (basit/bilinçli) artıran veriler olarak tartışılır. Olası kast iddiası için genelde tek başına yeterli görülmez; “riskin kabullenildiğini” gösteren başka olgular aranır.

6) Yol-kusur / üçüncü kişi / mücbir sebep delilleri (illiyet bağını kesebilir)

Ceza sorumluluğunda kritik savunma/itiraz alanı: “Bu kaza sürücünün kusurundan değil, dış etkenlerden oldu” iddiası.

Toplanacak deliller:

• Yol bakım-onarım kusuru, çukur, bariyer eksikliği, işaretleme yokluğu

• Trafik lambası arızası, görüşü engelleyen geçici unsur

• Üçüncü aracın tehlikeli manevrası (temas olmasa bile “sonuca etkisi” tartışılır)

• Ani hayvan çıkması, taş düşmesi, doğal olay (mücbir sebep iddiası)

Bu kısım, taksiri azaltma veya kusuru kaldırma yönünde kullanılabilir; olası kast iddiasını zayıflatabilir.

7) Yaralanma/ölüm neticesi ve nedensellik delilleri (netice–fiil bağı)

Toplanacak deliller:

• Adli Tıp raporu: ölüm nedeni, yaralanma ağırlığı, kemer etkisi

• Hastane kayıtları, epikriz

• Olay yeri ve araç içi konumlandırma (kim nerede oturuyordu?)

• Emniyet kemeri takılı mıydı? (kusurun/illiyetin değerlendirilmesinde tartışılır)

8) Dijital delil güvenliği (özellikle kamera/telefon kayıtlarında)

Kamera kaydı “var” demek yetmez; “sağlam delil” olması gerekir:

• Orijinal kayıt nerede? DVR cihazı mı, kopya mı?

• Kayıt kesintisiz mi? Saat doğru mu?

• Hash ile doğrulama, kopyalama tutanağı

• Görüntü inceleme uzman mütalaası / bilirkişi incelemesi

Bu kısım, “kayıt montaj” iddialarını bertaraf etmek veya gerçekten montaj varsa ortaya koymak için önemlidir.

Sonuç / Özet

Trafik Kazalarında Kast mı, Trafik kazasında kast/taksir ayrımı; yalnızca “kural ihlali var mı” ile değil, neticenin öngörülebilirliği ve sürücünün neticeye karşı tutumu (kabullenme mi, gerçekleşmeyeceğine güvenme mi, yoksa hiç öngörmeme mi) üzerinden yapılır. Bu ayrımı sağlam kurmak için; kamera kayıtları, hız-fren verileri, olay yeri ölçümü, işaret-uyarı kayıtları, tanık/beyan ve dijital delil güvenliği birlikte değerlendirilmelidir. En kritik delil seti: “hız/fren/kaçınma + görüntü + yol/işaret durumu + sürücü beyan/iletişimi” kombinasyonudur.