Bilirkişinin Reddi ve Çekinmesi: HMK ve CMK Kapsamında Yasaklılık Halleri

Bilirkişinin reddi veya çekinmesi halleri, yargılamanın tarafsızlığı ve adil yargılanma hakkının temini açısından büyük önem taşımaktadır. Hem Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) hem de Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) bu konuda detaylı düzenlemeler içermektedir. Genel olarak, hâkimlerin reddini gerektiren sebepler bilirkişiler hakkında da geçerlidir.

Bilirkişinin Reddi ve Çekinmesi Halleri

1. Hâkimlerin Reddi Sebepleri

Bilirkişinin reddi veya çekinmesi için temel dayanak, hâkimlerin reddini gerektiren sebeplerdir. Bu sebepler, bilirkişinin tarafsızlığını şüpheye düşürecek durumları kapsar.

HUKUK MUHAKEMELERİ KANUNU

Bilirkişinin görevini yapmaktan yasaklı olması ve reddi MADDE 272- (1) Hâkimler hakkındaki yasaklılık ve ret sebepleriyle ilgili kurallar, bilirkişiler bakımından da uygulanır. Ancak, bilirkişinin, aynı dava veya işte daha önceden tanık olarak dinlenmiş bulunması, bir ret sebebi teşkil etmez.

CEZA MUHAKEMESİ KANUNU

Bilirkişinin reddi Madde 69 – (1) Hâkimin reddini gerektiren sebepler, bilirkişi hakkında da geçerlidir.

Hâkimlerin reddini gerektiren başlıca sebepler şunlardır:

• Yasaklılık Halleri (HMK m. 34, CMK m. 22):

• Kendisine ait olan veya doğrudan doğruya ya da dolayısıyla ilgili olduğu davada.

• Arasında evlilik bağı kalksa bile eşinin davasında.

• Kendisi veya eşinin altsoy veya üstsoyunun davasında.

• Kendisi ile arasında evlatlık bağı bulunanın davasında.

• Üçüncü derece de dâhil olmak üzere kan veya kendisini oluşturan evlilik bağı kalksa dahi kayın hısımlığı bulunanların davasında.

• Nişanlısının davasında.

• İki taraftan birinin vekili, vasisi, kayyumu veya yasal danışmanı sıfatıyla hareket ettiği davada.

• Davada tanık veya bilirkişi olarak dinlenmiş veya hâkim ya da hakem sıfatıyla hareket etmiş olması; uyuşmazlıkta arabuluculuk veya uzlaştırmacılık yapmış bulunması (HMK için).

• Aynı davada Cumhuriyet savcılığı, adli kolluk görevi veya şüpheli müdafiiliği yapmış olması (CMK için).

Anayasa Mahkemesi de, Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 69/1 maddesi uyarınca hâkimin reddini gerektiren sebeplerin bilirkişi hakkında da geçerli olduğunu belirtmiştir. Örneğin, bilirkişinin suçtan kendisi zarar görmüşse ya da görevlendirildiği soruşturma veya kovuşturmada, şüpheli, sanık veya mağdur olan kişilerle arasında evlilik, vesayet veya kayyımlık ilişkisi mevcutsa, bilirkişinin reddi istenebilir. Ayrıca, aynı davada tanık olarak dinlenen kişinin de bilirkişi olarak dinlenmesi mümkün değildir.

ANAYASA MAHKEMESİ KARARI E. 2017/20, K. 2018/75

Ceza Muhakemesi Kanunu’nun “Bilirkişinin reddi” başlıklı 3. maddesinde;  “(1) Hâkimin reddini gerektiren sebepler, bilirkişi hakkında da geçerlidir. (2) Cumhuriyet savcısı, katılan, vekili, şüpheli veya sanık, müdafii veya kanunî temsilci, ret hakkını kullanabilirler Hâkim veya mahkeme tarafından atanan bilirkişinin adı ve soyadı, engel sebepler olmadıkça ret hakkına sahip olanlara bildirilir. (3) Ret istemini davayı görmekte olan hâkim veya mahkeme inceler Soruşturma evresinde, Cumhuriyet savcısınca kabul edilmeyen ret istemi sulh ceza hâkimince incelenir Reddi isteyen kişi, bunun nedenini, dayandığı olguları göstererek açıklamakla yükümlüdür.” hükmü yer almaktadır Görüldüğü gibi, bilirkişinin reddi sebepleri konusunda, Ceza Muhakemesi Kanunu’nda bağımsız hükümlere yer verilmemiş, bu hususta hakimin reddini gerektiren sebeplere atıf yapılmıştır Buna göre, hâkimin reddini gerektiren sebepler, bilirkişi hakkında da geçerlidir (m.69/1) [2] . Hakimin davaya bakamayacağı haller, bilirkişi bakımından da red sebebidir Örneğin, bilirkişi, suçtan kendisi zarar görmüşse ya da görevlendirildiği soruşturma veya kovuşturmada, şüpheli, sanık veya mağdur olan kişilerle arasında evlilik, vesayet veya kayyımlık ilişkisi mevcutsa, bilirkişinin reddi istenebilir Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 22/1-h maddesi uyarınca, aynı davada tanık olarak dinlenen kişinin de, bilirkişi olarak dinlenmesi mümkün değildir [3] Bilirkişinin, tarafsızlığını şüpheye düşürecek diğer sebeplerden dolayı da reddi istenebilir Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 3. maddesi bilirkişilik görevinden çekinmeyi de düzenlemiştir Buna göre; “tanıklıktan çekinmeyi gerektirecek

• Ret Sebepleri (HMK m. 36, CMK m. 24):

• Davada, iki taraftan birine öğüt vermiş ya da yol göstermiş olması.

• Davada, iki taraftan birine veya üçüncü kişiye kanunen gerekmediği hâlde görüşünü açıklamış olması.

• Davanın, dördüncü derece de dâhil yansoy hısımlarına ait olması.

• Dava esnasında, iki taraftan birisi ile davası veya aralarında bir düşmanlık bulunması.

• Bilirkişinin tarafsızlığını şüpheye düşürecek diğer sebeplerin varlığı.

Yargıtay içtihatları da bilirkişinin tarafsızlığı ile ilgili iddiaların dikkate alınması gerektiğini ve tarafsız olmadığı ileri sürülerek bilirkişi raporuna itiraz edilebileceğini belirtmektedir.

3. Hukuk Dairesi 2021/8348 E. , 2022/3742 K.

Davacılar bilirkişinin tarafsızlığı ile ilgili iddialarını dile getirerek rapora itiraz ederek bilirkişinin reddini talep etmiş, temyiz dilekçesinde bu beyanlarını tekrar etmişlerdir Taraflar sonradan öğrendikleri veya yeni meydana çıkan ret sebebine dayanarak (mesela bilirkişinin tarafsız olmadığını ileri sürerek ) bilirkişi raporuna itiraz edebilirler ve yeni bir bilirkişi seçilmesini isteyebilirler Mahkemece, davacıların bilirkişinin reddi mahiyetindeki dilekçelerinde yer alan itirazlar dikkate alınıp bu konuda bir değerlendirme yapılarak yapılan itiraz yerinde görüldüğü takdirde usulüne uygun şekilde yeniden başka bir bilirkişiden rapor alınması ve sonucuna göre bir karar verilmesi gerekirken, şahsına itiraz edilen bilirkişiden alınan rapora dayanılarak karar verilmesi hatalı olup bozmayı gerektirmiştir

7. Hukuk Dairesi 2013/2283 E. , 2013/6284 K.

(4) Görevden alınma, ret ve bilirkişinin kendisini reddetmesine yönelik talebin bilirkişiyi görevlendiren mahkemece dosya üzerinden incelenip karara bağlanacağı, kabule ilişkin kararların kesin olduğu, redde ilişkin kararlara karşı ise ancak esas hakkındaki kararla birlikte kanun yoluna başvurulabileceği" bildirilmiştir Davalı vekili bilirkişinin tarafsızlığı ile ilgili iddialarını dile getirerek rapora itiraz etmiş, temyiz dilekçesinde bu beyanlarını tekrar etmiştir Bilirkişin tarafsız olamayacağı itirazında bulunmuştur Taraflar sonradan öğrendikleri veya yeni meydana çıkan ret sebebine dayanarak (mesela bilirkişinin tarafsız olmadığını ileri sürerek) bilirkişi raporuna itiraz edebilirler ve yeni bir bilirkişi seçilmesini isteyebilirler. (HUMK m.283-284) (HMK m.281) ( Kuru, Baki :Hukuk Muhakemeleri Usulü,C.III, İstanbul 2001 sh 2721)

T.C. BURSA BAM 5. HUKUK DAİRESİ

Bilirkişi veya bilirkişilerin de tarafsız olması asıldır Bu nedenle, yasa koyucu bilirkişilerin tarafsızlığını sağlamak için bilirkişilerin de reddedilebileceğini 6100 sayılı HMK. 272 maddesinde açıkça hükme bağlamıştır Taraflar sonradan öğrendikleri veya yeni meydana çıkan ret sebebine dayanarak ( örneğin bilirkişinin tarafsız olmadığını ileri sürerek ) bilirkişi raporuna itiraz edebilirler ve yeni bir bilirkişi seçilmesini isteyebilirler Davalı vekili bilirkişinin tarafsızlığı ile ilgili iddialarını dile getirerek rapora itiraz etmiş, istinaf dilekçesinde bu beyanlarını tekrar etmiştir

2. Bilirkişinin Kendisini Reddetmesi (Çekinmesi)

Hâkimler hakkındaki yasaklılık sebeplerinden biri bilirkişinin şahsında gerçekleşmişse, mahkeme hüküm verilinceye kadar her zaman bilirkişiyi resen görevden alabileceği gibi, bilirkişi de mahkemeden görevden alınma talebinde bulunabilir. Ret sebeplerinden birinin bilirkişinin şahsında gerçekleşmesi hâlinde ise bilirkişi kendisini reddedebilir.

HUKUK MUHAKEMELERİ KANUNU

Bilirkişinin görevini yapmaktan yasaklı olması ve reddi MADDE 272- (2) Hâkimler hakkındaki yasaklılık sebeplerinden biri, bilirkişinin şahsında gerçekleşmişse, mahkeme, hüküm verilinceye kadar, her zaman bilirkişiyi resen görevden alabileceği gibi, bilirkişi de mahkemeden, görevden alınma talebinde bulunabilir. (3) Ret sebeplerinden birinin bilirkişinin şahsında gerçekleşmesi hâlinde taraflar, bilirkişinin reddini talep edebileceği gibi, bilirkişi de kendisini reddedebilir. Ret talebi veya bilirkişinin kendisini reddetmesinin, ret sebebinin öğrenilmesinden itibaren en geç bir hafta içinde yapılmış olması şarttır. Ret sebeplerinin ispatı için, yemin teklif edilemez.

CEZA MUHAKEMESİ KANUNU

Bilirkişilikten çekinme, bilirkişi olarak dinlenemeyenler Madde 70 – (1) Tanıklıktan çekinmeyi gerektirecek sebepler bilirkişiler hakkında da geçerlidir. Bilirkişi, geçerli diğer sebeplerle de görüş bildirmekten çekinebilir.

Bilirkişinin çekilme talebi, tarafsız ve objektifliği sağlamada üstlenmiş olduğu görevi yerine getirmek bakımından sakınca gördüğü durumlarda mahkemece kabul edilmelidir.

T.C. İSTANBUL BÖLGE ADLİYE MAHKEMESİ 16. HUKUK DAİRESİ

HMK 272/2-3 maddesi gereğince, bilirkişilerin hakimlerin reddi sebeplerine göre taraflarca reddedilebileceği gibi, bilirkişiler tarafından da çekilme talebinde bulunabileceği, HMK 272/4 maddesi gereğince ret ve bilirkişinin kendisini reddetmesine yönelik talebin, bilirkişiyi resen görevlendiren mahkemece dosya üzerinden incelenerek karara bağlanacağı, kabule ilişkin kararların kesin olduğu, redde ilişkin kararlara karşı ise ancak esasa ilişkin kararla birlikte kanun yoluna başvurulabileceği düzenlenmiştir Bilirkişi Yard Doç Dr ...'ın tarafları aynı olan benzer bir dosyada uzman görüşü vermesi nedeniyle çekilme talebinde bulunarak kendisini reddettiği ve mahkemenin talebi reddettiği anlaşılmışsa da, bilirkişinin çekilme talebi gerekçesi göz önüne alındığında tarafsız ve objektifliği sağlamada üstlenmiş olduğu görevi yerine getirmek bakımından sakınca gördüğü anlaşılmakla mahkemenin çekilme talebini kabul etmemesi yerinde olmamıştır

3. Ret Talebinin Süresi ve İncelemesi

Ret talebi veya bilirkişinin kendisini reddetmesinin, ret sebebinin öğrenilmesinden itibaren en geç bir hafta içinde yapılmış olması şarttır. Ret sebeplerinin ispatı için yemin teklif edilemez.

HUKUK MUHAKEMELERİ KANUNU

Bilirkişinin görevini yapmaktan yasaklı olması ve reddi MADDE 272- (3) Ret sebeplerinden birinin bilirkişinin şahsında gerçekleşmesi hâlinde taraflar, bilirkişinin reddini talep edebileceği gibi, bilirkişi de kendisini reddedebilir. Ret talebi veya bilirkişinin kendisini reddetmesinin, ret sebebinin öğrenilmesinden itibaren en geç bir hafta içinde yapılmış olması şarttır. Ret sebeplerinin ispatı için, yemin teklif edilemez.

Ret istemini davayı görmekte olan hâkim veya mahkeme inceler. Soruşturma evresinde, Cumhuriyet savcısınca kabul edilmeyen ret istemi sulh ceza hâkimince incelenir. Reddi isteyen kişi, bunun nedenini, dayandığı olguları göstererek açıklamakla yükümlüdür.

CEZA MUHAKEMESİ KANUNU

Bilirkişinin reddi Madde 69 – (3) Ret istemini davayı görmekte olan hâkim veya mahkeme inceler. Soruşturma evresinde, Cumhuriyet savcısınca kabul edilmeyen ret istemi sulh ceza hâkimince incelenir. Reddi isteyen kişi, bunun nedenini, dayandığı olguları göstererek açıklamakla yükümlüdür.

Görevden alınma, ret ve bilirkişinin kendisini reddetmesine yönelik talep, bilirkişiyi görevlendiren mahkemece dosya üzerinden incelenir ve karara bağlanır. Kabule ilişkin kararlar kesindir. Redde ilişkin kararlara karşı ise ancak esas hakkındaki kararla birlikte kanun yoluna başvurulabilir.

HUKUK MUHAKEMELERİ KANUNU

Bilirkişinin görevini yapmaktan yasaklı olması ve reddi MADDE 272- (4) Görevden alınma, ret ve bilirkişinin kendisini reddetmesine yönelik talep, bilirkişiyi görevlendiren mahkemece dosya üzerinden incelenir ve karara bağlanır. Kabule ilişkin kararlar kesindir. Redde ilişkin kararlara karşı ise ancak esas hakkındaki kararla birlikte kanun yoluna başvurulabilir.

T.C. İSTANBUL BÖLGE ADLİYE MAHKEMESİ 43. HUKUK DAİRESİ

Ancak, bilirkişinin, aynı dava veya işte daha önceden tanık olarak dinlenmiş bulunması, bir ret sebebi teşkil etmez Hâkimler hakkındaki yasaklılık sebeplerinden biri, bilirkişinin şahsında gerçekleşmişse, mahkeme, hüküm verilinceye kadar, her zaman bilirkişiyi resen görevden alabileceği gibi, bilirkişi de mahkemeden, görevden alınma talebinde bulunabilir Ret sebeplerinden birinin bilirkişinin şahsında gerçekleşmesi hâlinde taraflar, bilirkişinin reddini talep edebileceği gibi, bilirkişi de kendisini reddedebilir Görevden alınma, ret ve bilirkişinin kendisini reddetmesine yönelik talep, bilirkişiyi görevlendiren mahkemece dosya üzerinden incelenir ve karara bağlanır Kabule ilişkin kararlar kesindir Redde ilişkin kararlara karşı ise ancak esas hakkındaki kararla birlikte kanun yoluna başvurulabilir

4. Sigorta Tahkim Komisyonu'nda Bilirkişinin Reddi

Sigorta Tahkim Komisyonu Bilirkişilik Yönetmeliği de benzer şekilde, hâkimlerin reddini gerektiren sebeplerin bilirkişiler hakkında da geçerli olduğunu belirtir.

SİGORTA TAHKİM KOMİSYONU BİLİRKİŞİLİK YÖNETMELİĞİ

Bilirkişinin görevini yapmaktan yasaklı olması ve reddi Madde 24 – (1) Hâkimler hakkındaki yasaklılık ve ret sebepleriyle ilgili kurallar, bilirkişiler bakımından da uygulanır. Ancak, bilirkişinin, aynı dava veya işte daha önceden tanık olarak dinlenmiş bulunması, bir ret sebebi teşkil etmez.

Sonuç / Özet

Bilirkişinin reddi veya çekinmesi halleri, yargılamanın tarafsızlığını ve adil yargılanma hakkını güvence altına almak amacıyla kanunlarda detaylı olarak düzenlenmiştir. Temel olarak, hâkimlerin reddini gerektiren tüm yasaklılık ve ret sebepleri bilirkişiler hakkında da geçerlidir. Bu durumlar, bilirkişinin davayla kişisel bir bağlantısının olması, taraflardan biriyle akrabalık veya düşmanlık ilişkisi bulunması, daha önce aynı davada tanık olarak dinlenmiş olması gibi halleri kapsar. Bilirkişi, bu sebeplerin varlığı halinde kendiliğinden görevden çekinebileceği gibi, taraflar da ret talebinde bulunabilirler. Ret talebinin, ret sebebinin öğrenilmesinden itibaren en geç bir hafta içinde yapılması gerekmektedir. Bu talepler, bilirkişiyi görevlendiren mahkemece dosya üzerinden incelenir ve karara bağlanır.